Zima w obrazach Juliusza Fałata – charakterystyka i trendy na rynku sztuki

Zimawobrazachjuliuszafalata

W realnym świecie oblicza zimy bywają różne, ale na obrazach Juliana Fałata zima zawsze jest uosobieniem piękna, spokoju i potęgi przyrody. Jaką pozycję na polskim rynku sztuki zajmuje twórczość Juliana Fałata? Z racji zimowej aury za oknem, w pierwszej kolejności prześledzimy losy tych dzieł, które odnoszą się do tej pory roku w całej jej krasie.

Julian Fałat [1853-1929] jest z pewnością jednym z najbardziej znanych artystów polskich przełomu XIX i XX wieku. Sztuki malarskiej uczył się w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie (1868-1871 i 1881) oraz w Monachium. W młodości wiele podróżował po Europie, ale odbył również podróż morską dookoła świata, co w końcu XIX wieku było nie lada wyczynem. Podróż ta częściowo ukształtowała jego gusta artystyczne, zainteresował się szczególnie sztuką Japonii. Następnie, przez niemal dekadę – aż do 1895 roku – pracował dla cesarza Niemiec Wilhelma II. W 1895 roku został powołany na Dyrektora Szkoły Sztuk Pięknych, która to funkcję sprawował do 1910 roku. Należy pamiętać, że właśnie Julian Fałat gruntownie zreformował tę placówkę przekształcając ją w nowoczesną i prężnie działającą Akademię (od 1900 roku). W tym czasie przez mury ASP przeszli najwybitniejsi artyści początku XX wieku: Leon Wyczółkowski, Stanisław Wyspiański, Józef Mehoffer, Jan Stanisławski.

W_K
Julian Fałat, „Rzeka wśród śniegów” (1918), sprzedany w 2013 roku za 47 000 zł w domu aukcyjnym Agra Art.

Jako artysta – pomimo inspiracji impresjonizmem – pozostał wierny realizmowi, bogato czerpiąc z tradycji polskiego malarstwa krajobrazowego. Przygodę w tym zakresie rozpoczął od krajobrazów i polowań nieświeżskich, które przez wiele lat stanowiły zasób inspiracji i motywów dominujących w jego malarstwie. Następnie wyróżnić można studia lasów, rozlewisk i Poloków Litwy i Polesia, a końcowym etapie twórczości obrazy Beskidu Śląskiego (często z elementami architektury regionalnej), gdzie osiadał po odejściu na emeryturę. Malował gównie farbami olejnymi oraz wodnymi, akwarelą i gwaszem. Zachowało się wiele studiów i rysunków, które regularnie pojawiają się na rynku antykwarycznym.

Ogromny zasób malarstwa Juliana Fałat znajduje się w zasobach instytucji kultury – zwłaszcza w muzeach państwowych. Szczególną rangę mają dzieła zgromadzone w dawnym domu artysty, w Muzeum Juliana Fałata w Bystrej Śląskiej gdzie mieszkał w ostatnich latach życia. Ekspozycja stała Muzeum nie zachowuje pierwotnego wyglądu willi Fałata, chociaż wykorzystuje oryginalny układ wnętrz, kolorystykę ścian i elementy wyposażenia, a przede wszystkim obrazy artysty, dokumenty, dyplomy i odznaczenia. Ekspozycja mieści się w ośmiu wnętrzach na parterze i piętrze willi, i zawiera kilkadziesiąt obrazów Fałata. Ponadto wiele dzieł znajduje się w Muzeach Narodowych w całym kraju, gdzie zajmują zaszczytne miejsca w ekspozycjach sztuki dawnej. Zdecydowanie najcenniejsze są obrazy z pierwszego etapu twórczości (krajobrazy i polowania nieświeżskie), przed objęciem sterów szkoły w Krakowie (wiele pod patronatem Wilhelma II). W 1886 roku Julian Fałat został zaproszony na polowanie do Nieświeża, które zainspirowało go do podjęcia tematyki myśliwskiej. Odtwarzając na podstawie plenerowych szkiców wygląd pejzażu, ludzi i zwierząt w następnych latach artysta konsekwentnie posługiwał się realizmem. Jednocześnie, przejmując pewne cechy impresjonizmu, rozjaśniał kolorystykę, stosował kompozycję sugerującą przypadkowość, szkicową i pośpieszną technikę oraz walorowy modelunek. Z tego etapu pochodzą wspaniałe dzieła znajdujące się w „rękach publicznych”.

W_K
Julian Fałat, „Powrót z niedźwiedziem” (1892), MN w Warszawie.

Obrazy z tego pierwszego etapu twórczości (do mniej więcej 1895 roku) rzadko pojawiają się na rynku aukcyjnym, zdecydowanie częściej są już w rękach właścicieli (zwykle instytucjonalnych), którzy nie chcą ich sprzedawać. Ciekowym wydarzeniem, było odzyskanie w 2011 roku, z rąk amerykańskich dwóch cennych obrazów artysty skradzionych w czasie II wojny światowej ze zbiorów warszawskiego Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych. Obrazy „Naganka na polowaniu w Nieświeżu” (akwarela i gwasz na papierze) i „Przed polowaniem w Rytwianach” (olej na płótnie) odzyskane zostały staraniami MKIDN po wystawieniu ich na sprzedaż na aukcji w Nowym Yorku.

W_K
Julian Fałat „Nagonka na polowaniu w Nieświeżu” (1891), Muzeum Narodowe w Warszawie.

Jeśli chodzi o rodzimy rynek sztuki, to większość pojawiających się obrazów stanowią studia wykonane techniką akwareli i gwaszu, rzadziej farbami olejnymi – a w dziedzinie krajobrazu zimowego bardzo rzadko. Obrazy (zimowe!) nie osiągają zawrotnych kwot, nie przekroczono do tej pory 200 000 zł. Najpełniej reprezentowana jest twórczość artysty po 1900 roku, zwłaszcza przez obrazy wykonane na akwarelą i gwaszem.

Obrazy olejne o tematyce nieświeżskiej (nawet palowane po 1900 roku) uzyskują ceny mniej więcej od 50 do 150 000 zł. Najlepiej sprzedanym obrazem artysty jest obraz olejny „Polowanie”, sprzedany za 195 0000 zł w 2003, a następnie za dużo mniej, bo tylko 142 000 zł w 2010 roku w domu aukcyjnym Agra Art (w międzyczasie podjęto jeszcze jedną, nieudaną próbę sprzedaży w 2005 roku). Poza tym obrazem, tylko dwa dzieła przekroczyły kwotę 100 000 zł.

W_K
Julian Fałat, „Polowanie” (1916), sprzedany w 2010 roku za 142 000 zł w domu aukcyjnym Agra Art.

Jeszcze dwa dzieła pojawiły się na rynku dwukrotnie: „Przelot dzikich gęsi” i „Pejzaż z Bystrej” z 1921 roku. Przelot dzikich gęsi to dość duży obraz olejny, w typie bardzo cenionych przedstawień Juliana Fałata. Obraz ten w 1994 roku sprzedano z 12 500 złotych, a w 1997 za 80 000 zł. Pejzaż z bystrej zyskał na wartości nieco mniej, bo z 30 000 zł (2010r.) do 48 000 zł (2015r.).

W_K
Julian Fałat, „Przelot dzikich gęsi”, sprzedany w 1997 roku za 80 000 zł w domu aukcyjnym Agra Art.

Ogólnie można powiedzieć, że ceny malarstwa Fałata utrzymują się od dwóch dekad na podobnym poziomie. Najczęściej pojawiają się jednak akwarele i gwasze prezentujące zimowe pejzaże Nieświeża i Bystrej, często w połączeniu ze scenami rodzajowymi, sprzedawane za 20 000 do 50 000, nieczęsto do 80 000 zł. Techniki wodne są doskonałym medium pozwalającym na szybkie notowanie wizualnych wrażeń i migawkowe chwytanie ulotnych efektów atmosferycznych. W jego twórczości pojawia się szerokie, swobodne prowadzenie pędzla (także w olejnych obrazach) ujmujące rozległe, horyzontalnie rozciągnięte krajobrazy Litwy i Polesia z wiejskimi zabudowaniami w zaśnieżonych polach lub z pociemniałym korytem rzeki umykającej zakolami. Wraz z impresjonistycznymi inspiracjami w tych obrazach odkrywane są japońskie schematy kompozycyjne – asymetryczne kadrowanie, duże połacie aktywnej „pustej”przestrzeni oraz znacznie czarnych detali. Od lat 90-tych XIX wieku pojawiają się obrazy syntetyzowane formy tak specyficzne dla obrazów „zakole”, „zaprzęgi w drodze” czy „chaty w polu”.

W_K
Julian Fałat, „Pejzaż zimowy z Bystrej” (?), sprzedany w 2010 roku za 30 000 zł w domu aukcyjnym DESA Unicum.

W_K
Julian fałat, „Pejzaż nieświeski z łosiem” (?), sprzedany w 2010 roku za 80 000 zł w domu aukcyjnym DESA Unicum.

Ranking dzieł Fałat Julian (obrazy zimowe) według portalu Antyki Polska: