Zainteresowanie ludowością w malarstwie polskim XIX wieku

Zainteresowanie_ludowoscia_w_malarstwie_polskim

XIX wiek w Polsce owocuje w nowe talenty kształtujące obraz sztuki na terenach Polskich. Przemiany w rozwoju polskiego szkolnictwa historycznego i sztuki zapoczątkowane za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego w pierwszej połowie XIX wieku nabierają tempa. Romantyczny duch wyrosły na podwalinach Orłowskiego , Suchodolskiego i wreszcie Piotr Michałowskiego mobilizuje twórców do ruchu patriotycznego, przepojonego duchem narodowym. Malarstwo historyczne reprezentowane przez Łuszczkiewicza, Statlera, a w końcu Grotgera i Matejkę staje się symbolem narodowowyzwoleńczych dążeń polaków. Kolejne pokolenia artystów w drugiej połowie wieku odchodzą jednak od wzniosłego pokrzepiania serc i poruszają tematy bliższe życiu codziennemu społeczeństwa zniewolonego narodu jakim w tym czasie byli Polacy. Chełmoński, Kotsis, to jedni z tych którzy skupiają się na życiu codziennym biednego wiejskiego ludu. Nie brakuje także artystów symbolicznych jak Malczewski czy późniejszy Hofmann. W plejadzie polskich artystów tego przełomowego dla naszej kultury wieku nie brakuje także twórców zainteresowanych pejzażem od Breslauera przez Szermentowskiego i Ślewińskiego. Tak więc mimo tragicznej sytuacji państwa polskiego jego kultura nie umiera. Ogromna liczba młodych talentów, którzy mimo wielu problemów i często zmuszana do emigracji odczuwa poczucie polskości co przejawia się w każdej dziedzinie sztuki. Najwyraźniej okazuje się to w malarstwie. Począwszy od wielkich i wzniosłych tematów upamiętniających najważniejsze chwile narodu, umiejscowionych w rozbudowanych ciągach malarskich, po pejzaże przepojone rodzimą tradycją. Rodzima tradycja to właśnie obok przedstawień historii narodu druga pasja i zatem droga artystyczna wielu twórców. Począwszy od romantycznych rysowników i akwarelistów początku wieku Prospera Gorskiego i Antoniego Langa. Rysowników którzy z etnologicznym zacięciem badali mieszkańców terenów Ukrainy, pokazując na szkicach i niewielkich obrazach typy ludów okolicznych wiosek , czy to podczas zabawy, czy odpoczynku a także ciężkiej pracy. Prace te jednak nie poparte gruntownym wykształceniem nie Przenosza ze sobą większej wartości artystycznej. Dają jednak kierunek zainteresowaniu, które w niedługim czasie stanie się przodującą i charakterystyczną cechą dla polskiej szkoły malarstwa realistycznego.

Już w połowie wieku następuje widoczne przekierowanie na tematykę związaną z niższymi klasami społecznymi. Głównymi przedstawicielami wyklarowanego w owym czasie nurtu realizmu społecznego stali się Wojciech Gerson, Franciszek Kostrzewski Józef Szermentowski oraz związani z Krakowem Aleksander Kotsis i Andrzej Kwiatkowski. Odrzucili oni biedermeierowski styl artystyczny ich światopogląd oraz normy życia społecznego. Przejęli od literackiej cyganerii pogląd że lud jest jedyną siłą zdolną przywrócić Polsce niepodległość.

Organizowali wędrówki Piechotne w celu badania miejscowego ducha. Przede wszystkim podjęli poraź pierwszy na szeroką skalę tematykę społeczną wsi. Ukazując katastrofalny stan wsi odwoływali się do poczucia solidaryzmu. Najlepiej ten sposób patrzenia na wieś oddają dzieła Kotsisa. Od 1857 wystawia rozbudowane wielopostaciowe kompozycje ż życia ludu podkrakowskiego i górali. Pogłębione widzenie problematyki społecznej ujawniło się w drugiej połowie lat sześćdziesiątych. Tu zazwyczaj kameralnie ujęte statyczne kompozycje przekazują nastrój melancholijnego smutku. Pojawiają się także symboliczne kompozycje jak obraz pt. kosiarz. Podobne malarstwo tworzył Franciszek Kostrzewski tu scena pod tytułem odpust na wsi.

ludowosc
Odpust na Wsi. Franciszek Kostrzewski

Druga połowa wieku daje nam wielu znakomitych malarzy od znanych Kossaka i Brandta miłośników szlachty, koni i kozaków. Nieodłącznie jednak z tematyką ludową łączy się osławiony Józef Chełmoński. Wczesne jego obrazy wpisują się jeszcze w kanon ugruntowany przez wyżej wspomnianych Kotsisa i Kostrzewskiego. Spośród tych na wyróżnienie zasługuje obraz po tytułem Matula są który nadaje kierunek rozwojowi jego twórczości. Chełmoński to malarz wielu tematów. Przewagę u niego stanowią zaprzęgi końskie często pełne dynamiki, siły i pędu który przenosi się na odczucia oglądającego. Drugi temat to nastrojowy pejzaż często zamglony, zacieniony pełen pewnego rodzaju intymności. Kolejny to sceny rodzajowe często związane z karczmą i zabawą. Rok 1886 przynosi początek kolejnego okresu twórczości.

ludowosc
Chełmoński Bociany

ludowosc
Burza

Pojawia się nurt realistyczny o tematyce typowo chłopskiej. Kontynuacją znanego obrazu babie lato wykonanego pod wpływem pastuszka malarza Franza von Lenbacha są kompozycje Bociany, w kościele, burza, orka. W Towarzystwie Zachęty sztuk Pięknych w 1890 roku na pierwszej wystawie z honorami zaprezentowano dzieła Chełmońskiego, w tym także te które jeszcze niedawno odrzucano. Od tąd już wszystkie dzieła malarza przyjmowane były przez artystów, kolekcjonerów, zbieraczy i szeroką publiczności z szacunkiem i podziwem. Fundamentalną zasługą Chełmońskiego pozostaje fakt że to od jego realistycznego malarstwa zaczął się proces masowego wprowadzania scen z życia polskiej wsi, które do tej pory nie były przyjmowane ze zbyt dużym entuzjazmem. Obrazy Chełmońskiego podważały obowiązujące normy obyczajowe, niesmakiem bowiem napawała sama myśl że można by do rangi dzieła sztuki podnieść tego rodzaju ordynarność i prostactwa jak rozpasane tańce i pospolite pijaństwo przed tonącą w błocie zydowską karczmą, rubaszne sceny z jarmarków czy dziko pędzące sanny tudzież zaprzęgi.

Od 1888 roku pojawia się nowe zjawisko wśród wciąż rozwijających się grup artystycznych. Na wystawach ukazuja się prace należące do niedawno sformułowanego zjawiska jakim była chłopomania. Należeli do niego malarze którzy po nauce u Matejki dokształcali się za granica a najczęściej w bardzo polskim wtedy Monachium. Wymienić tu należy Włodzimierza Tetmajera, Ludwika Stasiaka, Stanisława Radziejowskiego i Wincentego Wodzinowskiego. Nurt ten bardzo popularny na przełomie wieków miał duże tradycje, współcześnie tworzyli podejmując taką tematykę J. Kossak, Chełmoński, Łoś, Wyczółkowski, a Pruszkowski zamieszkał na wsi i chodził ubrany w strój kozacki. Tetmajer pisał : „Chłop polski to przyszłość, to ratunek tonącego okrętu, to spiż, z którego ulać się ma posąg co kiedyś ludy przelęknie”. Symbolicznym miejscem polskiego chłopomaństwa stała się podkrakowska wieś Bronowice. W tej własnie wsi osiadł Włodzimierz Tetmajer ożeniwszy się z Anną Marią Mikołajczykówną. Uczeń akademii wiedeńskiej, monachijskiej, także uczący się w Paryżu i Krakowie, u Matejki oczywiście. Do domu a później dworku Tetmajera w Bronowicach przyjeżdżali artyści w poszukiwaniu barwnych natchnień związanych z folklorem i niewątpliwym czarem tego miejsca. We wczesnej twórczości widoczne jest zainteresowanie codziennym życiem chłopów. Te rodzajowe sceny utrzymane w manierze Gierymskiego są jeszcze dość statyczne w budowie i brakuje im zróżnicowanego kolorytu. Wyróżnić tutaj trzeba Adwokata wiejskiego i kołysankę – obrazy wpisujące się w twórczość wczesnej szkoły monachijskiej i bezpośrednio czerpiące od Streita i Kozakiewicza. Po 1890 zaczyna malować obrazy wielkoformatowe o tematyce ukazującej pogodne związane z obrzędami i świetami życie wsi : Muzykanci, przed karczmą, tańce w karczmie. Widoczne w tej twórczości bogate kontrasty fakturowe i światłocieniowe w dalszym ciągu będą szły w kierunku żywiołowości i dynamiki. Często malował swoja żonę podkreślając elementy stroju Krakowskiego, oraz motyw bronowickiej wsi. Podsumowując twórczość Tetmajera ukorzenia ludowość w malarstwie polskim. Daje spore pole do analizy obyczajów, strojów, życia i architektury. Utorowuje on drogę wielu malarzom zainteresowanym tą tematyką i razem z Chełmońskim wprowadza tego typu obrazy na sale wystawowe i rynek dzieł sztuki.

ludowosc
Tetmajer Muzykanci

Następne pokolenie Twórców już bez zahamowań czerpie z ludowości. Wśród największych symbolistów, spod skrzydeł Jacka Malczewskiego wychodzi Wlastimil Hoffman.

Tadeusz Dobrowolski, pisząc o korzeniach sztuki Hofmana wskazuje na lokalną tradycje i atmosferę duchową panującą nad Wisłą na początku XX wieku, kiedy to artysta rozpoczynał dojrzałą działalność twórczą. Rzeczywiście, czasy które kształtowały artystyczne widzenie młodego malarza były dość burzliwe. Hofman bowiem, należał do „pomatejkowskiego pokolenia artystów”, które to pokolenie, negując rolę malarstwa historycznego, zaczęło poszukiwać nowej drogi rozwoju. Odnaleziono ją w symbolizmie, który najogólniej rzecz biorąc, za cel poszukiwań obiera sobie ludzką duszę. Podobnie więc, jak w sztuce Wojtkiewicza, Malczewskiego, czy innych przedstawicieli symbolizmu polskiego, w twórczości Hofmana ogromną rolę odgrywały tematy obrazu, niosące z sobą konkretne, często głębokie treści. Jednak nawet w bardzo symbolicznych obrazach zauważyć można fascynacje rzeczywistością. Nośnikami symbolicznych treści u Hofmana „byli jednak zwykli ludzie, idealizowani chyba wyjątkowo”. W jego obrazach pojawiają się więc typowe, wiejskie, bose dziewczęta, obdarci starcy i chłopcy. „Symbolizm Hofmana jest bardzo ziemski, chciało by się rzec chtoniczny, odarty z brutalności, liryczny”. Ogromną częścią jego twórczości jest ludowość. Ludowość połączona z głęboką religijnością.

ludowosc
Madonna. Wlastimil Hofman

Niejednokrotnie folklor ma duży wpływ na odczuwanie przez niego spraw religijnych co odzwierciedla się w przedstawieniach madonn. Stylizuje on te przedstawienia ubierając madonny w wielobarwne stroje ludowe chłopek. Ludowe stroje i charakterystyczny pejzaż polskiej wsi to wyróżniające się cechy twórczość artysty. Wymiaru duchowego nadają dziełom także subtelnie wplecione symbole religijne np. drewniany krzyż wystający z ręki św. Jana i umiejscowiona między gałęziami drzew przydrożna kapliczka. Kapliczka stanie się także autonomicznym tematem zainteresowań autora. Pod wpływem pewnego rodzaju mistycyzmu powstaje obraz spowiedź nadający głęboko intymny sens temu sakramentowi.

Bbliografia

  • Czajkowski B., Portret z Pamięci, Ossolineum, 1971.
  • Czapska-Michalik M., Wlastimil Hofman, Warszawa 2007.
  • Czapska-Michalik M., Włodzimierz Tetmajer, Warszawa 2007.
  • Dobrowolski T. Malarstwo Polskie, Warszawa, 1989.
  • Dobrowolski T, Nowoczesne Malarstwo Polskie, Wrocław 1957.
  • Matuszczak T., Józef Chełmoński, Kraków 1996.
  • Polskie życie artystyczne w latach 1890-1914 pod red. Aleksandra Wojciechowskiego, Ossolineum, Porębski M., Dzieje sztuki w zarysie, T. 3, Wiek XIX i XX, Warszawa 1987 1967.