Sąd Kambizesa

Sad_kambizesa
Informacje ogólne

Obraz będący tematem mojej pracy znajduje się obecnie w Toruniu, w Muzeum Narodowym mającym swoją siedzibę w Ratuszu Staromiejskim. Umieszczony jest w galerii sztuki gotyckiej, która znajduje się na parterze, w sali dawnej ławy chlebowej i przyległych do niej pomieszczeń. Jest to rzadki przykład zachowanego w całości zespołu pomieszczeń sądowych. Głowna sala sądowa mieściła się na parterze północnego skrzydła Ratusza, pomiędzy dawną halą ławy chlebowej a północnym wjazdem na dziedziniec.

Wnętrze i wygląd Sali z czasów jej użyteczności ukazuje zachowany obraz, przedstawiający rozprawę odbywającą się w tym miejscu przed wiekami. Obraz ten wraz z Sądem Kambizesa należą do cyklu zdobiących Salę Sądową przedstawień o tematyce sprawiedliwości. Cykl ten składał się z obrazów: Rozprawa sądowa, Sąd Kambizesa, Sąd Salomona, Sąd nad Zuzanną, Chrystus Sędzia świata oraz Tablice dziesięciorga przykazań.

Wyposażenie Sali sądowej pochodzi z początku XVII wieku, kiedy to po rozbudowie Ratusza bogato wyposażono jego wnętrza. Poświadcza to E. Gąsiorowski w „Ratuszu Staromiejskim” gdzie przytacza fragment opisu z początku XVIII wieku, w którym zawarty jest obraz Sali sądowej sprzed pożaru z 1703 roku. Opis przekazuje wiadomości, że pod sklepieniem zawieszone tam były bardzo piękne przedstawiebia historycznych sądów. Wspomina między innymi o Sądzie Kambizesa, wymieniając go wśród zachowanych do dzisiaj.

Interesujący nas Sąd Kambizesa wisi na ścianie zachodniej naprzeciwko wspomnianego przedstawienia Rozprawy Sądowej. Ma on wykrój półkolisty, dający się wpisać w poziomy prostokąt. Obraz wykonany techniką olejną na desce. Kształt wycięty dość nierówno, niedbale. Tablica obrazu wpasowana w ramę w postaci listwy dopasowanej kształtem. Na powierzchni obrazu widoczne są regularne pęknięcia (ciągnące się przez całą wysokość przedstawienia) prawdopodobnie w miejscach klejenia drewnianych elementów podobrazia.

Sąd Kambizesa

Temat Sądu Kambizesa zaczerpnięty jest z historii opisanej w „Dziejach” Herodota. Podobna opowieść pojawia się także u Valeriusa Maximusa i w zbiorze przypowieści i moralitetów powstałym w XIV wieku, a mianowicie w „Gesta Romanorum”. U Herodota, człowieka nazwanego ojcem historii czytamy:

... Wodzem wojsk, znajdujących się na wybrzeżu morskim, mianował
Otanesa. Jego to ojca, Sisamnesa, jednego z sędziów królewskich,
kazał król Kambizes stracić i całkiem odrzeć ze skóry, ponieważ za
pieniądze wydał niesprawiedliwy wyrok; a po ściągnięciu mu skóry
kazał z niej wyciąć pasy i napiąć na krzesło, na którym w sądzie
zasiadał. Następnie w miejsce zabitego i odartego ze skóry
Sisamnesa mianował sędzią jego syna i zalecił mu pamiętać o tym, na
jakim krześle siedząc wydaje wyroki.
Ten więc Otanes, który musiał zasiadać na owym krześle
sędziowskim, został teraz następcą ...

We fragmencie tym ukazana jest praworządna kara na sędziach wiarołomnych i przekupnych. Wymierzona kara za chciwość – przejawiającą się w korupcji – jest surowa i krwawa. Jest to przestroga dla sędziów by byli prawi i sprawiedliwi.

Przedstawienie

Toruński obraz Sądu Kambizesa ukazuje moment nadania Otanesowi funkcji sędziowskiej.

W centrum umieszczona jest postać króla Kambizesa, który w wymownym geście zwrócony jest do siedzącego na tronie Otanesa. Tron sędziowski nakryty baldachimem na oparciu naciągniętą ma skórę skorumpowanego sędziego. Po lewej stronie króla stoi żołnierz z jedną nogą w dużym wykroku. Prawa i lewa strona obrazu opatrzona została w grupy dworzan przypatrujących się całemu zajściu.

Sąd Kambizesa

(Il. 1) Sąd Kambizesa, Toruń

Program sądowniczy

Przez wieki temat sprawiedliwości ujmowany był na różne sposoby. Przedstawienia ujęte w cykle i umiejscowione w salach sądowych, były jednym ze sposobów prezentacji tej tematyki. Obrazy prawa i sprawiedliwości były nieodłączną częścią Sal Sądowych a tym samym najczęściej Ratuszy. Ta ważna część głównego budynku miasta – czyli Ratusza – spełniała rolę manifestacji wolności i samorządności ośrodka miejskiego. Bogato dekorowane wnętrza miały nie tyle cieszyć oczy, co budzić refleksje. Obrazowa część wystroju czerpała wiele z alegorii i anegdotycznych przekazów, które gloryfikowały urząd, jego pozycję i obowiązki. Tematy zaczerpnięte z biblii, antycznych dzieł oraz rozwijających się ksiąg emblematycznych ukazywały symboliczne reprezentacje prawa i sprawiedliwości.

Do najstarszych tematów w tych przedstawieniach zalicza się Sąd Salomona i Sąd Ostateczny. Programy obrazów sprawiedliwości rozwijają się od XIV wieku i apogeum ich rozwoju przypada na XV i XVI wiek. W tym czasie, wraz z rozwojem miast ważne miejsce zajmują Ratusze, które stają się wraz ze swoim wyposażeniem bogatsze. W przedstawieniach umieszczanych w Salach Sądowych dzieje się podobnie. Do obrazów o tematyce sprawiedliwości wchodzą kolejne tematy powiązane z motywami dobrych i złych sędziów. Zaczerpnięte one są z różnych źródeł i często mieszają tematy biblijne z motywami starożytnymi. Przykładem takiego układu może być wyposażenie toruńskiego Ratusza, ale także szeroko opisany przez S. Hellisen, Thronus Justitiae autorstwa Joachima Wtewal’a. Ten bogaty w przedstawienia sądownicze ciąg grafik prawdopodobnie tworzony był właśnie z myślą o przykładowej dekoracji Sali Sądowej. Wśród starożytnych motywów pojawiają się często: Sąd Parysa czy Sprawiedliwość Trajana, który to z czasem straci na znaczeniu na rzecz Sądu Kambizesa. Do tematów zaczerpniętych z czasów bliższych zalicza się Sprawiedliwość Ottona autorstwa Dircka Boutsa. Przedstawiona historia w swych skutkach równie krwawa co los Sisamnesa, miała wpływ na znane dzieło Gerarda Davida, przedstawiające Sąd Kambizesa. Podobne oddziaływanie miały również Sprawiedliwość Trajana i Harhinbalda autorstwa Rogera van der Weyden. Te wyżej wymienione dzieła otworzyły drogę do spopularyzowania przedstawień tego typu.

Sąd Kambizesa staje się dość popularny, odnajdujemy wiele dzieł o tej tematyce w różnych ośrodkach. Do najstarszych zalicza się wykonaną dekorację Sali zwanej Rolzaal (The Hauge Binnenhof). Przedstawienia sadów wykonywane są w różnych technikach, od rycin, malarstwa olejnego, malarstwa ściennego, po witraże. Można tu wymienić dzieła bardziej lub mniej znanych artystów takich jak Jost Amman, Joachim Wtewal, Anton Claesens, Dirck Jacobsz Vellert, czy Rubens. Popularność tych tematów dociera również do terenów polskich, gdzie pojawiają się we Wrocławiu czy właśnie w Ratuszu toruńskim.

Kompozycja i układ przedstawienia w Toruniu powtarza wzory z innych ośrodków. Najpowszechniejsze zdają się być dwa układy: 1 – centralny tron z Otanesem; 2 – centralnie umieszczony król i towarzyszący mu sędzia, zajmujący miejsce po którejś ze stron obrazu. Pierwszy wariant widoczny w przedstawieniu The judgment of cambyses Jana Swart’a van Groningen w Dreźnie, mianuje postać młodego sędziego jako najważniejszą na rycinie. Podobną kompozycję znajdziemy u Josta Ammana, gdzie silny wyraz daje rozpięta skóra w postaci baldachimu. Drugi typ kompozycji znajdujemy w wielu innych dziełach: od wczesnych przedstawień iluminatorskich takich jak wyobrażenie z południowych Niemiec, znajdujące się obecnie w Londynie (il. 2), czy inne późniejsze jak Sąd Kambizesa Joachima Wtewaela.

Sąd Kambizesa

(il.2)

Wymienione przedstawienia ukazują także różny sposób ujęcia skóry, zdjętej z niegodziwego Sisamnesa. Otóż ukazana ona jest jako po prostu położona na siedzisku jak na ilustracji nr 2 lub rozpięta nad sędzią, tworząc swoisty parasol przestrogi dla następców Sisamnesa. Taki sposób ujęcia widoczny jest oprócz wyżej wspomnianego także u Łukasza Cranacha Starszego i wybitnego Petera Paula Rubensa.

Wielu z twórców porusza w swych dziełach problematykę samego faktu obdzierania winnego ze skóry. Odbywa się to w tle przedstawienia, na którym na pierwszym planie ma miejsce ustanowienie nowego urzędnika (Joachim Wtewael), pojawiają się również kompozycje odwrotne ukazujące egzekucje na pierwszym planie, a nadanie urzędu zaś na drugim. Do tego typu można zaliczyć witraż Dircka Vellerta (il.3). Najlepiej znanymi są jednak dwa panele Gerarda Davida, z których jeden poświęcony jest właśnie motywowi krwawej tortury i męczeństwa, które czeka każdego następnego niesprawiedliwego, wiarołomnego i przekupnego człowieka sprawującego urząd, który wymaga najszczerszych intencji popieranych najwyższymi zasadami moralności. Ukazanie kary cielesnej potęgowało treści przenoszone przez wszystkie obrazy dotyczące tematyki sprawiedliwości.

Sąd Kambizesa

(il.3)

Toruński Sąd Kambizesa wpisuje się w kanon obrazów skomponowanych w sposób umieszczający króla Kambiizesa w centrum, który dzieli pole obrazu na dwie części. Jego postać wyznacza symetrie obrazu i jest punktem dającym oparcie równowagi. Jest też jednym z obrazów, które umieszczają skórę Sisamnesa naciągniętą na oparcie tronu. Młody Otanes siedzi na niej i jedynym punktem dającym możliwość zauważenia skóry jest wyłaniająca się z cienia twarz byłego sędziego oraz noga jakby oplatająca postać siedzącą pod baldachimem. Tron z podobnie osadzoną skórą (na oparciu) znajdziemy w obrazie z Emden autorstwa Martina Fabera z 1617 roku. Niewątpliwe zaś podobieństwo zauważyć można w obrazie Nicolaes J. van der Heck z 1620 roku z Alkmaar w Stedelijk Museum (il.4). Widzimy tu podobnie umieszczonego Kambizesa, z wymownym gestem wskazania na tronującego wybrańca. Tu podobne są nawet skosy fałd szat, których kierunki nakładają się na siebie. Otanes zaś siedzi na tronie po baldachimem, lecz w tym przypadku o kształcie prostokątnym nie zaś okrągłym jak pokazuje przykład toruński. Podobieństw jest jednak więcej. Obie kompozycje umieszczają na krawędziach obrazów grupy dworzan mające flankować główną scenę. Tu należy zastanowić się nad kompozycją obrazu z Torunia, którego półokrągłe wycięcie jest jakby nie przemyślane w kontekście pełnego oglądu. Łuk w całkiem przypadkowy sposób ucina przejrzystość kompozycji i zabiera malutkie fragmenty figur bocznych postaci. Oba przedstawienia otwierają się w tylnych planach na przestrzeń miasta. Obraz van der Hecka jest niewątpliwie obrazem lepszej klasy pod względem techniki wykończenia i kompozycyjnego ujęcia całości. Biorąc jednak pod uwagę tak wiele podobieństw należy wnioskować, że obrazy powstały pod wpływem tego samego wzorca. Toruński obraz wzorzec ten najprawdopodobniej przekształca, aby dopasować go do kształtu łuku ostrego. Obrazy te powstały w podobnym okresie, nie mogły więc być dla siebie wzorcem.

Sąd Kambizesa

(il.4)


Zakończenie

Obraz Sąd Kambizesa z Torunia, wpisuje się więc w konwencje europejskich przedstawień tego tematu na gruncie północnym. Cechy charakterystyczne dzieła pokrywają się z wieloma przedstawieniami w innych ośrodkach. Świadczy to o pewnego rodzaju powszechności tego tematu. Sąd Kambizesa staje się jednym z najbardziej reprezentatywnych tematów sprawiedliwości. Spełnia on główną rolę w programie sądowniczym w Toruniu, o czym świadczy kształt odróżniający go od innych obrazów tegoż cyklu. O jego ważnej roli świadczy również wielkość przedstawienia, która wyraźnie góruje nad pozostałymi scenami. Jego rozmiary i dość dobre opracowanie świadczy o wysokiej randze. Obraz jest wykonany na wysokim poziomie jak na miasto, w którym wg badaczy nie wykształcił się własny duży ośrodek malarstwa. Wielu badaczy łączy wykonanie wyposażenia Sali Sądowej z pobytem warsztatu Antona Mollera w Toruniu. Zostaje on zaproszony do Torunia w latach 1602 – 1603 w celu wykonania dekoracji stropu. Myśl ta może być związana z faktem iż Moller na początku swej drogi malarza dostał zlecenie na wykonie obrazów do Sali Sądowej Dworu Artusa w Gdańsku. Nie mniej jednak, obraz z Torunia odbiega od poziomu malarstwa Mollera. Może słuszniejsza była by droga wiązania tego obrazu z warsztatem, który ugruntował się wokół malarza. Obraz jednak należy raczej potraktować jako dzieło malarza nieznanego i postawić znak zapytania nad problemem autorstwa tego charakterystycznego dla Ratusza toruńskiego przedstawienia.

Bbliografia

  • Artyści w dawnym Toruniu, pod red. Józefa Poklewskiego, Warszawa, Poznań 1985.
  • Gąsiorowski Eugeniusz, Ratusz Staromiejski w Toruniu, Toruń 2004.
  • Gennaille Robert, Słownik Malarstwa Holenderskiego i Flamandzkiego, Warszawa 1975.
  • Hellisen Sidsel, Thronus Justitiae, A series of Pictures of Justice by Joachim Wtewel, w Oud Holland 1977.
  • Herodot, Dzieje, przełożył Sewryn Hammer, Warszawa 1959
  • Iwanoyko Eugeniusz, Sala czerwona Ratusz Gdańskiego, Wrocław – Gdańsk 1986.
  • Iwanoyko Eugeniusz , Apoteoza Gdańska : program ideowy malowideł stropu Wielkiej Sali Rady w Gdańskim Ratuszu Głównego Miasta, Gdańsk 1976.
  • Panofsky Erwin, Early Nederlandishe Painting its origins and character, Cambridge 1958.
  • Puciata-Pawłowska Jadwiga, Z dziejów stosunków artystycznych Torunia i Gdańska w XVI i XVII wieku, Teka Komisji Historii Sztuki t.1, Toruń 1939, ss. 141-238.
  • The Ilustrated Bartsch 20 (part2) Germany masters of the Sixteenth Century, Abaris Books 1985.
  • Velden, Hugo van der, Cambyses for example: the origins and function ofanexemplum iustitiae in Netherlandish art of the fifteenth, sixteenth andseventeenth centuries"w Simiolus 23 (1995).